Miras Hukukunun Gelişimi ve İlkeleri
Miras hukuku yüzyıllardır hayatımızın içerisinde olan önemli bir hukuk dalıdır. Ailelerin büyümesi, genişlemesi ve ülke nüfusunun artmasıyla birlikte miras bırakanın mirasçı sayılarının fazlalaşması sebepleriyle miras hukukuyla ilgili uyuşmazlıklar artmakta ve bu uyuşmazlıklar arttıkça da miras hukukunda yeni gelişmeler yaşanmaktadır. Miras hukukunda yaşanan gelişmeleri incelemek hem bu dalı hem de davalarda uygulanacak hukuku anlamak için çok önemlidir.
Miras Hukukunun Gelişimi
4722 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun Yürürlüğü Ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 17. maddesine göre mirasçılık ve mirasın geçişi, miras bırakanın ölümü tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlenir. Bu kanun maddesine göre değerlendirdiğimizde miras bırakanın 04.10.1926’dan önce ölmesi durumunda Feraiz ve İntikal (islami esaslar), 04.10.1926 – 01.01.2002 tarihleri arasında ölmesi durumunda 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi, 01.01.2002 tarihinden sonra ölenler için ise 4721 saylı Türk Medeni Kanunu uygulanacaktır.
Feraiz ve İntikal Hükümlerine Göre Miras
Osmanlı döneminde İslam hukuku ve örf adetler daha ağırlık olarak uygulanmakta olup etkisini miras hukukunda da göstermiştir. Osmanlı miras hukukunda mirasçılık payları her duruma göre ayrı ayrı ve eşit olmayan bir biçimde belirlenmiştir ve mirasçıların payları liste yapılarak sırayla dağıtılır. Öncelikli olan kişiler ve alacakları paylar belirlenmiştir. Paylaştırma belirlenen sırada ve belirlenen oranlarda yapılmaktadır. Bu uygulamaya göre genellikle erkeklere kadınlardan çok daha fazla miras payı verilmektedir.
743 Sayılı Türk Kanunu Medenisi
743 sayılı Türk Kanunu Medenisi’nin uygulama alanı 3678 sayılı Kanun öncesi ve sonrasında yapılan değişikliklerle birlikte ikiye ayrılmaktadır. 04.10.1926 - 23.11.1990 yılları arasında ölenlerin mirası 3786 sayılı Kanun öncesi hükümlerine tabi olmaktadır. 23.11.1990 – 01.01.2002 tarihleri arasında ölenlerin mirası ise 3786 sayılı Kanun sonrasına tabidir.
4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu Dönemi
4721 sayılı Medeni Kanun külli halefiyet prensibini kabul etmiştir. Mirasçılar yasal ve atanmış olarak ikiye ayrılmaktadırlar. Yasal mirasçılar ölenin kan hısımları, eşi ve evlatlığıdır. Mirasçılar zümre sistemi denilen bir sistemle üç zümreye ayrılırlar ve mirasın geçişi bu sistemdeki sıraya göre gerçekleşir. En son üçüncü zümreye gelindiğinde de yasal mirasçı bulunamazsa miras devlete intikal etmektedir. Kanunların gelişim süreci incelendikten sonra önem arz eden bir nokta da Osmanlı döneminden kalan tapuların akıbetidir.
Osmanlıdan Kalan Tapuların Miras Hukukunda Durumu
Miras hukukunun gelişiminden bahsederken son olarak Osmanlı döneminden kalma tapulardan bahsedilmesi gerekmektedir. 1960- 1985 yılları arasında kadastro çalışmaları yapılması sonucunda Osmanlı döneminden kalma tapulara yeni parsel numaraları verilmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda tapunun kimin üzerine kaydedilmiş olduğu çok önemlidir.
Tapu miras bırakan ve üstsoyları üzerine kayıtlıysa mirasın intikali konusunda herhangi bir sıkıntı çıkmayacaktır. Ancak başkası adına kaydedildiyse ve 1 ay içinde itiraz edilmediyse (örneğin 1976 yılı Ocak ayında kaydedildiyse Şubat ayında itiraz edilmiş olmalıdır) ve kesinleştiyse 10 yıl içerisinde dava açılmış olması gerekmektedir.
Miras Hukukuna Hakim Olan Temel İlkeler
Külli Halefiyet İlkesi
Külli halefiyet ilkesi miras bırakanın ölümü ile birlikte mirasın bir bütün olarak herhangi bir işlem yapmaya gerek olmadan mirasçılara geçmesidir. Medeni Kanun madde 599’da düzenlenmiştir.
“Madde 599- Mirasçılar, miras bırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar.”
Bu kanuna göre sonuç olarak tüm hak ve borçlar kendiliğinden mirasçılara geçmektedir. Borçların geçişi açısından bazı istisnalar bulunmaktadır. Devletin ve resmi tasfiye isteyen mirasçıların borçlardan sorumluluğu sadece ellerine geçen aktifler kadardır.
Külli halefiyet ilkesinin istisnası cüzi halefiyettir. Cüzi halefiyet yoluyla tereke üzerinde hak sahibi olan kişiler vasiyet alacaklılarıdır. Miras bırakan kendisine ait bir mal ya da malvarlığı değerini başka bir kişiye ölüme bağlı tasarruf ile bırakmaktadır. Cüzi halefler ölümle birlikte kendilerine vasiyet edilen yönünden mirasçılara karşı alacak hakkı elde etmektedirler.
Elbirliği İlkesi
Miras bırakanın birden çok mirasçısının bulunması hallerinde mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar mirasçıların bütün hak ve borçlar üzerinde ortak tasarruf yetkisinin bulunması ve tek başlarına tereke ile ilgili karar alamamalarıdır. Hak ve borçlarla ilgili bütün mirasçıların birlikte karar alması gerekse de mirasçılardan birinin talebiyle sulh mahkemesi tarafından paylaşmaya kadar temsilci atanabilecektir.
Sorumluluk İlkesi
Sorumluluk ilkesinden anlaşılması gereken miras bırakanın borçlarından sorumluluktur. Bu durumda ilk olarak sorumluluğu incelenmesi gereken kişi mirasçılardır.
Mirasçıların Sorumluluğu
Mirasçılar kişisel malvarlıkları veya müteselsil olarak sorumlu olabilmektedir.
Kişisel Malvarlığıyla Sorumluluk
TMK m.599’un 2. fıkrasında mirasçıların kişisel malvarlıklarıyla sorumluluğu düzenlenmiştir.
“Madde 599/2- Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak üzere mirasçılar, miras bırakanın aynî haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanırlar ve miras bırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olurlar.”
Madde 599’a göre kural olarak miras bırakanın borçlarından dolayı kişisel malvarlıklarıyla sorumlu olsalar da bazı sakıncalar sebebiyle sorumlulukları sınırlı olabilmektedir. Kanun’da resmi tasfiye halinde sorumluluk ve deftere göre sorumluluk olarak iki sorumluluk türü vardır.
Deftere Göre Sorumluluk
Deftere göre sorumluluk TMK m. 628’de düzenlenmiştir.
“Madde 628/1- Resmî deftere göre kabul edilen miras, mirasçıya sadece deftere yazılmış borçlarla geçer.”
M.628’e de bakıldığında anlaşılacağı üzere mirasçının sorumluluğu mirasın resmi deftere göre kabul edilmesi durumunda sınırlandırılmıştır.
Resmi Tasfiyede Sorumluluk
Resmi tasfiye halinde sorumluluk TMK m.632’de düzenlenmiştir. Bu maddenin 3. fıkrasına göre “Resmî tasfiye hâlinde mirasçılar, terekenin borçlarından sorumlu olmazlar”.
Müteselsil Sorumluluk
Mirasçı sayısının birden fazla olması durumunda mirasçılar borçlardan müteselsilen sorumludurlar. Alacaklılar alacağını mirasçıların herhangi birinden isteyebilmektedir.
Cüzi Haleflerin Sorumluluğu
Cüzi haleflerin kendilerine vasiyet edilen miras yönünden mirasçılara karşı alacak hakları vardır ve cüzi halefler miras bırakanın tereke borçlarından sorumlu değillerdir.
Devletin Sorumluluğu
Mirasın devlete geçmesi hali TMK m.631’de düzenlenmiştir.
“Madde 631- Mirasın Devlete geçmesi hâlinde sulh mahkemesi, re’sen yukarıdaki usuller uyarınca terekenin resmî defterini düzenler. Devlet, deftere yazılan borçlardan sadece miras yoluyla edindiği değerler ölçüsünde sorumludur.”
Bu maddeye göre devlet yasal mirasçılardan farklı olarak kişisel malvarlığıyla değil, miras yoluyla edindiği değerlerle sorumludur. Devletin resmi deftere yazılmayan borçlarla ilgili bir sorumluluğu bulunmamaktadır.
Yasal Mirasçılık İlkesi
Mirasın paylaştırılması yasal mirasçılık ilkesi esas alınarak yapılmaktadır. Yasal mirasçı bulunmaması ya da mirasın reddedilmesi durumunda son mirasçı devlettir. Bu sisteme göre miras hiçbir zaman ortada kalmamaktadır.